توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان؛ معادلات امنیتی خاورمیانه تغییر میکند؟
توافق دفاعی مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان که اخیراً در شهر مکه به امضا رسید، از نگاه تحلیلگران نشانهای از تغییر قابل توجه در پویایی امنیتی خاورمیانه و تلاش قدرتهای منطقهای برای دستیابی به استقلال بیشتر در ترتیبات امنیتی است.
این توافق تصریح میکند که هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی خواهد شد. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، پس از مراسم امضا گفت این پیمان بر پایه «بازدارندگی جمعی» و حق دفاع از خود بر اساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد شکل گرفته است. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه نیز بند دفاع متقابل این توافق را از نظر فنی مشابه ماده ۵ ناتو در زمینه دفاع جمعی توصیف کرد.
اهمیت این توافق فراتر از مفاد رسمی آن ارزیابی میشود و تحلیلگران آن را بخشی از بازنگری گستردهتر در معماری امنیتی خاورمیانه، بهویژه در رابطه با نقش ایالات متحده، میدانند. درگیری اخیر میان آمریکا، اسرائیل و ایران، آسیبپذیریهای موجود در الگوی امنیتی منطقه را بیش از گذشته آشکار کرده است.
پس از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در 28 فوریه (9 اسفند 1404)، تقریباً تمام کشورهای خلیج فارس که روابط نظامی با آمریکا دارند، خود را درگیر پیامدهای این درگیری دیدند. کنعان ترکان، پژوهشگر دانشگاه آیدین استانبول، معتقد است این تحولات نشان داد که آمریکا نمیتواند بهطور کامل از خاورمیانه محافظت کند.
او در گفتوگو با خبرگزاری شینهوا گفت وجود پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه لزوماً به معنای تأمین امنیت کامل کشورهای منطقه نیست و این کشورها برای غلبه بر آسیبپذیریهای خود به دنبال مشارکتهای جدید هستند. به گفته او، این مسئله یکی از دلایل اصلی شکلگیری توافق مکه بوده است.
در همین چارچوب، توافق جدید بر اهمیت فزاینده استقلال راهبردی کشورهای منطقه تأکید دارد. اردوغان گفته است این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمیدهد و بر بازدارندگی، نه رویارویی، متمرکز است؛ با این حال، از نگاه تحلیلگران، پیمان مکه نشاندهنده تلاش بازیگران منطقهای برای تنظیم مجدد توازن قدرت در خاورمیانه است.
تشدید اخیر تنشها میان عربستان سعودی و حوثیهای یمن و همچنین نزدیک شدن ریاض به ایران، که از حوثیها حمایت میکند، نیز بر پیچیدگیهای امنیتی منطقه افزوده است.
با وجود اهمیت سیاسی این توافق، کارشناسان معتقدند اجرای مؤثر آن همچنان با ابهامهایی روبهرو است. تفاوت در اولویتهای امنیتی سه کشور، فشار آمریکا و تحولات درگیریهای منطقهای از جمله چالشهایی هستند که میتوانند بر آینده این توافق تأثیر بگذارند. همچنین کارشناسان بر ضرورت حفظ استقلال راهبردی این اتحاد و جلوگیری از کشیده شدن سه کشور به درگیریهای پرهزینه ناشی از منافع قدرتهای بزرگ تأکید کردهاند.
