از ایده تا ساخت «شهر آینده»؛ درس‌های الگوی شهری شیاشینگ‌آن برای ایران و جهان
شیاشینگ‌آن موسوم به «شهر آینده» واقع در دشت شمال چین، اخیراً به دلیل میزبانی «مجمع جهانی حکمرانی ۲۰۲۶»، توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرده است. سیاستمداران، اندیشمندان و فعالان رسانه‌ای از نزدیک به ۱۰۰ کشور جهان در شیاشینگ‌آن حضور یافتند. آنچه آنان از نزدیک مشاهده کردند، نه تنها شکل‌گیری یک شهر تازه، بلکه نحوه تبدیل ایده‌های کلان یک کشور به اقدامات ملموس و ارائه الگویی عینی تحت عنوان «نمونه چینی» برای حکمرانی جهانی بود.
موضوع این مجمع «بازسازی اعتماد و همکاری» بود که پاسخی به این پرسش دیرینه ارائه می‌دهد: حکمرانی جهانی باید چه مسیری را دنبال کند؟ آیا باید بر پایه قدرت و زورگویی حرکت کرد یا بر رایزنی‌های چندجانبه پافشاری نمود؟ چین مسیر دوم را برگزیده است.
در سپتامبر سال گذشته، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری خلق چین، ابتکار حکمرانی جهانی را مطرح کرد که راهکاری برای حل و فصل چالش‌های حکمرانی و خلق آینده‌ای شایسته‌تر در عصر حاضر به شمار می‌رود. از زمان طرح این ابتکار مهم، نفوذ و جذابیت آن به‌طور پیوسته افزایش یافته و به دستاوردی عمومی تبدیل شده که با استقبال گسترده جامعه بین‌المللی روبه‌رو گردیده است. تاکنون بیش از ۱۶۰ کشور و سازمان بین‌المللی از آن پشتیبانی کرده‌اند و بیش از ۶۰ کشور به «گروه دوستان حکمرانی جهانی» پیوسته‌اند.
وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در این مجمع هشت اقدام بعدی را اعلام کرد که شامل اصلاحات سازمان ملل، حکمرانی هوش مصنوعی، قوانین هوافضا و اقیانوس‌ها و دیگر حوزه‌های مشخص می‌شود. این اقدامات، فرایند تبدیل ابتکار حکمرانی جهانی از ایده به دستاوردهای عملی را سرعت بخشیده و با استقبال گسترده نمایندگان حاضر در مجمع مواجه شده است.
با این حال، به جای گفتگوهای پرشور درون سالن کنفرانس، شاید خودِ فضاهای بیرونی شیاشینگ‌آن پیام بسیار گویاتری داشته باشند. برنامه‌ریزی منطقه جدید شیاشینگ‌آن از سال ۲۰۱۷ آغاز شد و هدف از آن، ساخت «شهر آینده» برای تمرکززدایی از کارکردهای غیرپایتختی پکن بود. این منطقه از همان ابتدا دست به انتخابی متضاد با شیوه سنتی زد: نخست ساخت‌وسازهای زیرزمینی، سپس ساخت‌وساز بر روی زمین. تونل‌های جامع زیرزمینی، شبکه لوله‌کشی‌های آب، برق، گاز و گرمایش را به‌صورت متمرکز در خود جای داده‌اند؛ حسگرهای هوشمند وضعیت عملیاتی را به‌طور لحظه‌ای پایش می‌کنند و دیگر نیازی به حفاری‌های مکرر در خیابان‌های شهر نیست. در سطح زمین نیز، پارک‌های شهری گسترده به شهروندان این امکان را می‌دهند که تنها با چند دقیقه پیاده‌روی به فضای سبز دسترسی داشته باشند.
اکنون با گذشت بیش از نه سال، این ناحیه جدید بیش از ۲۰۰ کیلومتر مربع توسعه یافته، هزاران ساختمان در آن به بهره‌برداری رسیده، صدها شعبه از شرکت‌های دولتی مرکزی مستقر شده‌اند و خدمات اداری منتقل‌شده از پکن مستقیماً در همین محل قابل پیگیری و انجام هستند.
برخی از این جزئیات، بازدیدکنندگان خارجی را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. به عنوان نمونه، محور رود جنوبی که ترکیبی از مهار سیلاب، امکان کشتیرانی و عملکردهای زیست‌محیطی است، تنها حدود ۶۰۰ میلیون یوان هزینه داشته است. هنگامی که چند خبرنگار خارجی از این رقم باخبر شدند، واکنش اولیه آن‌ها همراه با شگفتی و باورنکردنی بودن آن بود؛ چرا که بر اساس تجربه آنان، پروژه‌هایی در این مقیاس معمولاً هزینه‌هایی چندین برابر این میزان را می‌طلبند.
برای ایران نیز منطق توسعه شیاشینگ‌آن شاید فراتر از مفهوم ساده «انتقال پایتخت» ارزش بررسی داشته باشد. تهران در حال حاضر با چالش‌هایی چون تراکم بالای جمعیت، خشکسالی شدید و نشست زمین دست‌وپنجه نرم می‌کند و در سال‌های اخیر بحث‌هایی در خصوص انتقال پایتخت به سواحل مکران یا خلیج فارس مطرح شده است.
الگویی که شیاشینگ‌آن پیش‌روی ایران می‌گذارد، «جابه‌جایی کامل پایتخت» نیست، بلکه «نخست جابه‌جایی و تخلیه کارکردها، سپس پرورش و شکل‌دهی به شهر جدید» است: بهره‌گیری از تونل‌های زیرزمینی، زیرساخت‌های دیجیتال و توسعه فضای سبز جهت کاهش هزینه‌های نگهداری بلندمدت، و جایگزینی هم‌افزایی منطقه‌ای به‌جای اقدامات تک‌نقطه‌ای. مرکز اداری جدید را می‌توان طراحی کرد، اما تاب‌آوری واقعی شهر از پیش‌بینی فضایی و کارِ گام‌به‌گام و دقیق حاصل می‌شود؛ الگویی که برای ایران با محدودیت‌های بودجه‌ای، اقلیم خشک و فشارهای ناشی از تحریم، شاید کارآمدتر از یک طرح کاغذی و باشکوه باشد.
رویکرد حکمرانی شیاشینگ‌آن، توجه و علاقه عمیقی را در میان مهمانان حاضر در مجمع ایجاد کرد. گای رایدر، معاون دبیرکل امور سیاست‌های سازمان ملل، پس از بازدید اظهار داشت که برجسته‌ترین ویژگی این شهر، برنامه‌ریزی بلندمدت، فراگیر و آینده‌نگرانه آن است و افزود: «بسیاری از بن‌بست‌های حکمرانی که کشورهای غربی با آن مواجهند، دقیقاً ناشی از دیدگاه‌های کوتاه‌مدت است.»
جورج آگودرو، اندیشمند اسپانیایی نیز صریحاً خاطرنشان کرد که چین طی مدت بیش از ۹ سال، یک «شهر آینده» کاملاً جدید، سرشار از نوآوری‌های علمی و پایداری زیست‌محیطی بنا کرده که در باور بسیاری از ناظران خارجی غیرقابل تصور است. همچنین ظفرالدین محمود، رئیس هیئت مدیره مجمع «درک چین» در پاکستان، کانال‌ها و خطوط جامع زیرزمینی شیاشینگ‌آن را فوق‌العاده «هوشمندانه» توصیف کرد و گفت که این منطقه الگویی موفق برای ساخت «شهر آینده» در سطح جهان ارائه می‌دهد.
البته شیاشینگ‌آن یک مدل کاملاً نهایی و دست‌نخورده نیست؛ این منطقه همچنان در حال ساخت‌وساز است و مراحل زیادی برای اسکان جمعیت گسترده و تکمیل تمامی کارکردهای آن باقی مانده است. اما حداقل این امکان‌پذیری را به اثبات می‌رساند: تبدیل ایده به نقشه، تبدیل نقشه به جاده، شبکه لوله‌کشی، پارک و ساختمان‌های اداری، و در نهایت ملموس کردن دستاوردهای توسعه در زندگی روزمره مردم. این شیوهِ «عملِ بیشتر و ادعای کمتر» شاید عامل اصلی جلب توجهات بین‌المللی به آن باشد.
حکمرانی جهانی هرگز صرفاً رقابت در سخنوری‌های دیپلماتیک نیست، بلکه نیازمند اقدامات مشخص و قابل ارزیابی است. آنچه شیاشینگ‌آن انجام می‌دهد، مشارکت در این عرصه از طریق مسیر رشد یک شهر جدید است. شیاشینگ‌آن پنجره‌ای است که به جهانیان اجازه می‌دهد به‌طور عینی ببینند چگونه مفهوم توسعه جدید چین بر روی زمین پیاده می‌شود؛ و در عین حال پلی است که خواست مشترک تمام بشریت برای دستیابی به زندگی بهتر را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
