تجربه مغولستان داخلی چین؛ هم زمین نجات یافت، هم معیشت مردم
بادها در سرزمین شنی هونشانداکه، در ۱۸۰ کیلومتری شمال پکن، همچنان میوزند. دو دهه پیش، همین بادها طوفانهای گرد و غبار را در سراسر شمال چین به راه میانداختند، اما امروز امواج علفهای سبز را به حرکت درمیآورند. باد همان باد است، اما زمین تغییر کرده است.
نمایندگانی از دبیرخانه کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مقابله با بیابانزایی (UNCCD) و سازمانهای مرتبط از هند، پرو، کنیا و چاد، اخیراً از این منطقه در مغولستان داخلی چین بازدید کردند تا با روشی نوآورانه برای ترکیب موانع بیدی و بذرپاشی ترکیبی آشنا شوند.
این نوآوری بر پایه شرایط اقلیمی، ویژگیهای خاک و اکوسیستم منحصربهفرد منطقه شکل گرفته است. مردم محلی با استفاده از شاخههای درختچه بومی Salix gordejevii، موانع شنی ایجاد میکنند که حرکت شن را بهطور مؤثر کاهش میدهد. سپس علفهای بومی در فصل بارندگی در میان این شبکهها کاشته میشوند و رشد میکنند. درختچهها و علفها در کنار هم، پوشش گیاهی چندلایهای ایجاد میکنند که شنزار را تثبیت و پوشش گیاهی را احیا میکند.
اما کاشت گیاهان تنها بخش آشکار این داستان بود. کارشناسان سازمان ملل و مهمانان خارجی بیشتر کنجکاو بودند بدانند پس از آن چه اتفاقی افتاده است.
آنها پرسشهای زیادی داشتند؛ از جمله اینکه هزینه اجرای این طرح چقدر است؟ آیا دامداران میتوانند در آن مشارکت داشته باشند؟ چه کسی مسئول نگهداری از زمینهای احیاشده است؟ و آیا این برنامه در سالهای خشک، زمانی که بارندگی کم است و دامداری همچنان ادامه دارد، دوام میآورد؟
تمام این پرسشها در نهایت به یک سؤال اساسی ختم میشد: چگونه میتوان احیای مراتع را پایدار نگه داشت و همزمان معیشت مردم را نیز تضمین کرد؟
داستان این منطقه نشان میدهد که چنین تعادلی چگونه در عمل برقرار شده است.
در مزرعه خانوادگی دامدار «حسیباتیر»، پرورش گاو، تولید علوفه و حفاظت از مراتع در قالب یک نظام همافزا با یکدیگر ترکیب شدهاند. این رویکرد، بدون افزایش تعداد دام، سلامت گله را بهبود بخشیده و سودآوری را افزایش داده است. تولید علوفه در داخل مزرعه نیز فشار بر مراتع طبیعی را کاهش داده و چرخهای پایدار از منافع زیستمحیطی و اقتصادی ایجاد کرده است. در مزرعه نمونه «مائودنگ» نیز همین رویکرد برای احیای مراتع تخریبشده بهکار گرفته شد؛ از ممنوعیت چرا و بذرپاشی مجدد گرفته تا کوددهی هدفمند، شخم ریشهای و اجرای چرای چرخشی. مجموعه این اقدامات، ضمن احیای اکوسیستم، بهرهوری را نیز افزایش داده است.
علاوه بر این، این مزرعه یک سامانه کامل برای تولید و ذخیره علوفه ایجاد کرده است که در برابر خشکسالی، کولاک و دیگر رویدادهای شدید آبوهوایی، نقش یک پشتوانه مهم را ایفا میکند.
کارگران در ۱۳ مه ۲۰۲۶ در حال کاشت درختچه در شنزار هونشانداکه، در ژنگلان بنر از لیگ شیلینگول در منطقه خودمختار مغولستان داخلی چین هستند. (عکس از خبرگزاری شینهوا)
برای بازدیدکنندگانی از کشورهای دامدار مانند چاد، این چالش کاملاً آشنا بود. دامها منبع غذا، درآمد و هویت فرهنگی هستند، اما زمانی که زمین تخریب میشود، نخستین آسیبدیدگان همان جوامعی هستند که زندگیشان به آن وابسته است. «هندو ابراهیم»، رئیس انجمن زنان بومی و مردم چاد، گفت تجربه مغولستان داخلی بهویژه برای منطقه ساحل، کمربند نیمهخشکی که کشورش نیز بخشی از آن است، اهمیت زیادی دارد.
او گفت: «آنچه در مغولستان داخلی دیدیم، بهروشنی نشان میدهد که احیای طبیعت و بهبود معیشت مردم، دو هدف متضاد نیستند، بلکه ارتباطی عمیق با یکدیگر دارند.»
در سراسر لیگ شیلینگول، یکی از واحدهای اداری مغولستان داخلی، این پیوند میان زمین و معیشت به شکلهای مختلف دیده میشود. دامداران و کسبوکارهای محلی، اقتصاد گستردهتری را بر پایه دامداری ایجاد کردهاند؛ شیر مادیان به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل میشود، گردشگری مبتنی بر اسب، تجربههای سوارکاری و اقامتگاههای بومگردی بر پایه فرهنگ دامداری توسعه یافتهاند و یک پارک صنعتی فرآوری لبنیات نیز شیر خام خانوارهای اطراف را جمعآوری کرده و تولیدکنندگان کوچک را به بازارهای بزرگتر متصل میکند.
برای «ریکی کج»، سفیر حسن نیت UNCCD، مهمترین ویژگی این الگو، ترکیب سیاستهای دولتی با مسئولیتپذیری مردم بود. او گفت: «در مغولستان داخلی، هم رویکردی از بالا به پایین از طریق سیاستگذاری، قانونگذاری و برنامههای دولتی وجود دارد و هم رویکردی از پایین به بالا که مردم آن را پیش میبرند.»
