ابتکار توسعه جهانی؛ روایت چین از توسعه مشترک در جهان چندقطبی
ابتکار توسعه جهانی در نگاه چین بخشی از یک مسیر بزرگتر برای تغییر مناسبات حاکم بر جهان است. مسیری که از ابتکار کمربند و جاده آغاز شده و با طرح ابتکارهای دیگری در حوزههای مختلف ادامه پیدا کرده است. هدف این رویکرد، حرکت از نظم تکقطبی موجود به سوی جهانی چندقطبی است. جهانی که در آن کشورها بتوانند متناسب با ظرفیتهای خود از فرصتها و امکانات توسعه بهرهمند شوند.
از نگاه چین، نمیتوان ابتکار توسعه جهانی را جدا از مجموعه ابتکارهایی دانست که طی سالهای گذشته مطرح شدهاند. ابتکار کمربند و جاده و دیگر ابتکارهای مطرحشده، در یک مفهوم کلی به یکدیگر مرتبط هستند و بر این ایده استوارند که توسعه، امنیت و تمدن جهانی باید در کنار یکدیگر دیده شوند. بر همین اساس، ابتکار توسعه جهانی نیز در چارچوب تلاش برای شکلگیری جهانی چندقطبی تعریف میشود.
این ابتکار در شرایطی مطرح شد که جهان پس از فروپاشی شوروی از نظام دوقطبی دوران جنگ سرد خارج شد و برای حدود ۲۵ تا ۲۶ سال در شرایطی قرار گرفت که ایالات متحده نقش اصلی را در تصمیمگیریهای جهانی بر عهده داشت. در این نگاه، نتیجه چنین وضعیتی را میتوان در جنگها و بینظمیهای مختلفی دید که طی این سالها در نقاط گوناگون جهان رخ داده است.
همزمان، بسیاری از سازوکارها و سازمانهایی که در نظم موجود برای موضوعاتی مانند تجارت جهانی، محیط زیست و تغییرات اقلیمی ایجاد شده بودند، با چالش مواجه شدند. نمونه آن، سازمان تجارت جهانی است. نهادی که ایالات متحده از بنیانگذاران آن بود، اما در ادامه خود آمریکا برخی از قواعد آن را نقض کرد و به سمت جنگهای تعرفهای رفت. در حوزه کاهش کربن نیز خروج آمریکا از برخی کنوانسیونها، از نگاه این رویکرد، نشانه دیگری از تضعیف نظم موجود است.
در مقابل، چین تلاش میکند خود را متعهدتر به منافع عمومی مردم جهان معرفی کند و بر این دیدگاه تاکید دارد که کشورها باید بتوانند متناسب با تواناییهای خود از امکانات موجود در جهان بهرهمند شوند. در حوزه تجارت، چین پیش از آغاز جنگهای تعرفهای، تعرفههای پایینی برای واردات داشت و با برگزاری نمایشگاه بینالمللی واردات در شانگهای، بر تسهیل گردش تجارت و آسانتر شدن واردات تاکید کرده است.
در حوزه کاهش کربن نیز چین بر توسعه انرژیهای نو و صنایع سبز تمرکز کرده و رکوردهایی را در این زمینه به ثبت رسانده است. این اقدامات در مجموع بخشی از همان رویکردی تلقی میشود که هدف آن فراهم شدن امکان بهرهمندی گستردهتر کشورها و مردم جهان از مزایای توسعه است.
تجربه چین در زمینه کاهش فقر نیز یکی از مهمترین بخشهای این رویکرد است. چین طی حدود چهار دهه توانسته است بیش از ۷۰۰ میلیون نفر را که زیر خط فقر قرار داشتند، از فقر خارج کند و در یک دهه اخیر نیز آخرین بقایای فقر مطلق در این کشور از میان رفته است. این تجربه در نگاه چین میتواند در اختیار کشورهای دیگری قرار گیرد که برای بهبود شرایط اقتصادی خود تلاش میکنند.
این رویکرد در خارج از چین نیز دنبال شده است. حضور اقتصادی چین در کشورهایی از آفریقا، از جمله سودان و کنیا، و همچنین در بخشهایی از آمریکای لاتین، با نقشآفرینی در پروژههای سازندگی و توسعه همراه بوده است. هدف از این اقدامات، کمک به کشورها برای حضور بیشتر در چرخه اقتصادی جهان و بهبود وضعیت اقتصادی آنها عنوان میشود.
از سوی دیگر، رویکرد چین تنها به حوزه اقتصاد محدود نمیشود. در منازعات مختلف جهان نیز چین بر گفتوگو و توافق تاکید کرده است. در موضوع اوکراین و همچنین تحولات منطقه خلیج فارس، موضع چین بر تشویق طرفهای درگیر به گفتوگو و تلاش برای رسیدن به توافق استوار بوده است. رویکردی که هدف آن کمک به رسیدن جهان به صلح پایدارتر عنوان میشود.
اهمیت چنین رویکردی زمانی بیشتر روشن میشود که شکاف میان کشورهای ثروتمند و فقیر همچنان ادامه دارد. ابتکار توسعه جهانی در همین چارچوب تلاش میکند فاصله میان کشورهای فقیر و کشورهای قدرتمندتر را کاهش دهد. در این نگاه، هدف تنها ارائه وام یا کمک خارجی نیست، بلکه باید به کشورها کمک شود تا بتوانند از ظرفیتهای خود استفاده کنند، در چرخه اقتصاد جهانی حضور داشته باشند و به تدریج از وابستگی به کمکهای خارجی فاصله بگیرند.
از سال ۲۰۱۳ و آغاز ابتکار کمربند و جاده، جهتگیری مجموعه ابتکارهای مطرحشده از سوی چین بر همین اساس عنوان شده است. کاهش فقر، کم کردن فاصله میان کشورهای فقیر و ثروتمند و فراهم کردن امکان بهرهمندی بیشتر مردم از ظرفیتهای اقتصادی موجود در کشورهای خود. پروژههایی که در مناطق مختلف جهان اجرا شدهاند نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی هستند.
البته تحقق اهداف توسعه جهانی تا سال ۲۰۳۰ در شرایط کنونی جهان با موانعی روبهرو است. جنگ اوکراین و تحولات اخیر در منطقه خلیج فارس، از جمله عواملی هستند که میتوانند زمانبندی رسیدن به اهداف توسعه را تحت تأثیر قرار دهند. در این نگاه، دخالت قدرتهای خارجی و ادامه درگیریهای نظامی باعث ایجاد اختلال در روند توسعه میشود.
با این حال، این تحولات نتوانستهاند روند حرکت به سمت توسعه را متوقف کنند. هدف توسعه جهانی همچنان دنبال میشود و امید آن وجود دارد که با کاهش بحرانها، روند توسعه در کشورهای مختلف جهان سرعت بیشتری پیدا کند. در چنین شرایطی، ابتکار توسعه جهانی را میتوان بخشی از تلاش چین برای ایجاد جهانی دانست که در آن توسعه و منافع اقتصادی تنها در اختیار گروهی از کشورها نباشد و کشورهای مختلف بتوانند متناسب با تواناییهای خود از فرصتهای موجود بهرهمند شوند.
نویسنده: مجیدرضا حریری_ رئیس اتاق بازرگانی ایران- چین
