همکاری آسیایی؛ موتور محرک تجارت و اقتصاد جهانی

در نوامبر ۲۰۱۴، زمانی که شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در بیست‌ودومین نشست رهبران اقتصادی سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در کنار دریاچه یان‌چی در پکن از همتایان خود استقبال می‌کرد، توجه آن‌ها را به غازهای مهاجری جلب کرد که نام این دریاچه از آن‌ها گرفته شده است. او گفت ۲۱ اقتصاد عضو اپک مانند ۲۱ غاز هستند که در کنار یکدیگر پرواز می‌کنند و خاطرنشان کرد: یک غاز به‌تنهایی نمی‌تواند یک دسته پروازی تشکیل دهد.

مفهوم اقتصادی نهفته در این تشبیه آن است که اگر برخی از اقتصادهای در حال توسعه منطقه برای پیشرفت با مشکل مواجه شوند، کل منطقه نیز نمی‌تواند رفاه و شکوفایی خود را حفظ کند.

اکنون که چین آماده می‌شود در ماه جاری میزبان نشست اپک ۲۰۲۶ در شهر شن‌جن باشد، بسیاری از اقتصادهای خارج از منطقه آسیا و اقیانوسیه نیز با علاقه تحولات همکاری میان اعضای این سازمان را دنبال می‌کنند. در سال ۲۰۲۴، این ۲۱ اقتصاد ۶۱ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان و ۴۶ درصد از تجارت جهانی کالا و خدمات را به خود اختصاص دادند. برای تولیدکننده‌ای که محصولات خود را در این بازارها عرضه می‌کند، پرسش اصلی این است که چه سهمی از تقاضای موجود را می‌تواند تأمین کند.

یک صادرکننده باسابقه که سفارش‌های منظمی دریافت می‌کند، می‌تواند یک کانتینر را پر کند و هزینه‌های ترخیص گمرکی را میان کالاهای مختلف تقسیم کند. اما برای یک شرکت کوچک‌تر که نخستین سفارش امیدوارکننده خود را دریافت کرده است، دسترسی به خدمات حمل‌ونقل منظم یا بهره‌مندی از تعرفه‌های گمرکی پایین‌تر می‌تواند تعیین کند که آیا معامله نهایی خواهد شد یا خیر.

تجارت چین با کشورهای جنوب شرق آسیا نشان می‌دهد که چگونه رشد اقتصادی یک کشور می‌تواند به ثبت سفارش‌های بیشتر برای کشورهای همسایه منجر شود. تولید ناخالص داخلی چین از حدود ۶۴ تریلیون یوان (۹.۵۹ تریلیون دلار) در سال ۲۰۱۴ به ۱۴۰ تریلیون یوان در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت. طی همین دوره، واردات سالانه کالا به چین نیز از ۱۲ تریلیون یوان به ۱۸.۵ تریلیون یوان رسید. همچنین واردات چین از کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسه‌آن) بیش از دو برابر شد.

برای یک شرکت مالزیایی که محصولات خود را به چین صادر می‌کند، یکی از مسائل عملی مهم این است که آیا مشتری چینی آن می‌تواند به‌راحتی از تعرفه‌های پایین‌تری که در چارچوب توافق‌نامه‌های تجاری تعیین شده‌اند، بهره‌مند شود یا خیر. در نشست اپک در سال ۲۰۱۴، ابتکاری با هدف ترویج نوآوری و توسعه تجارت الکترونیک آغاز شد. این ابتکار زمینه‌ساز اجرای یک طرح آزمایشی در سال ۲۰۲۲ برای تبادل الکترونیکی گواهی‌های مبدأ شد. این اسناد مشخص می‌کنند کالاها در کجا تولید شده‌اند و در تعیین تعرفه‌ای که خریدار باید بپردازد، نقش دارند.

در ژوئن ۲۰۲۶، چین و مالزی تبادل الکترونیکی این اسناد را در چارچوب دو توافق‌نامه تجاری منطقه‌ای آغاز کردند. اکنون یک واردکننده چینی که از فرایند ترخیص بدون کاغذ استفاده می‌کند، می‌تواند بدون نیاز به ورود مجدد اطلاعات یا بارگذاری گواهی، تعرفه توافق‌شده برای کالاهای واجد شرایط مالزیایی را دریافت کند. ساده‌تر شدن این رویه‌ها به شرکت‌های مالزیایی اجازه می‌دهد از نخستین معامله نیز با قیمت‌های رقابتی وارد بازار شوند؛ پیش از آنکه خریدار به ثبت سفارش‌های بزرگ‌تر متعهد شود.

در سوی دیگر اقیانوس آرام، سرمایه‌گذاری مشترک چین و پرو در بندر چانکای، یک بندر هوشمند و عمیق در شمال لیما، نحوه انتقال محصولات تازه به چین را متحول کرده است. نخستین کشتی مستقیم حامل بلوبری‌های پرو در مدت ۲۳ روز به شانگهای رسید؛ زمانی که در مقایسه با مدت معمول ۳۵ تا ۴۰ روزه حمل‌ونقل، به‌مراتب کوتاه‌تر است. این سفر کوتاه‌تر به شرکت‌های توزیع‌کننده فرصت بیشتری می‌دهد تا میوه‌ها را در شرایطی که هنوز تازه هستند، به دست مصرف‌کنندگان داخلی برسانند.

صادرکنندگان موز و میگو در کشور همسایه، اکوادور، نیز با اتصال یک خط حمل‌ونقل جدید از شهر بندری گوایاکیل به بندر چانکای، مسیر سریع‌تری برای انتقال محصولات خود به شانگهای پیدا کرده‌اند. به این ترتیب، بندر چانکای برای پرو ارزش بیشتری پیدا می‌کند، زیرا تولیدکنندگان کشورهای همسایه نیز از امکانات آن بهره می‌برند.

هنگامی که اعضای اپک درباره محل‌های مورد نیاز برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل بحث می‌کنند، بندر چانکای نمونه‌ای از اهمیت فراهم کردن دسترسی برای اقتصادهای کوچک‌تر به شمار می‌رود. صادرکنندگان ممکن است به دلیل هزینه بالای دسترسی به برخی بازارها، از پذیرش سفارش‌ها صرف‌نظر کنند.
با این حال، مسیری که بر اساس حجم محدود تجارت دوجانبه به‌تنهایی توجیه اقتصادی چندانی ندارد، ممکن است در صورتی که به چندین اقتصاد خدمات مستقیم ارائه دهد و هیچ‌یک از آن‌ها به‌تنهایی توان حفظ آن را نداشته باشند، به سرمایه‌گذاری سودآوری تبدیل شود.

برقراری خطوط منظم کشتیرانی و پیش‌بینی‌پذیر بودن رویه‌های مرزی، به‌ویژه در شرایطی که عرضه کالا با محدودیت مواجه می‌شود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. طی ماه مه ۲۰۲۶، وزیران تجارت کشورهای عضو اپک در شهر سوجو در شرق چین خواستار باز نگه داشتن مسیرهای تجاری برای انتقال انرژی و سایر کالاهای ضروری شدند. ممکن است یک محموله سوخت پیش از رسیدن به کارخانه‌های مصرف‌کننده، از چندین حوزه قضایی عبور کند. اطلاع‌رسانی قبلی درباره تغییرات رویه‌های مرزی به شرکت‌های حمل‌ونقل فرصت می‌دهد برنامه سفرهای دریایی خود را تنظیم کنند و به واردکنندگان نیز امکان می‌دهد تحویل محموله‌ها را از پیش برنامه‌ریزی کنند. این اقدامات به کارخانه‌ها کمک می‌کند ضمن ادامه فعالیت، به تأمین نیاز مشتریان خود در مناطق دیگر نیز پایبند بمانند.

دوازده سال پس از سخنرانی شی جین‌پینگ در کنار دریاچه یان‌چی، رهبرانی که در شن‌جن گرد هم می‌آیند می‌توانند ارزش اپک را بر اساس فرصت‌هایی ارزیابی کنند که این سازمان برای سایر اقتصادها فراهم می‌کند. اقتصادهای بزرگ‌تر عضو می‌توانند بازارهای خود را به روی دیگران بگشایند و سرمایه‌گذاری‌هایی را در مقیاسی تأمین مالی کنند که کمتر کشوری توان رقابت با آن را دارد.

در مقابل، شرکای کوچک‌تر به پایداری بیشتر این سرمایه‌گذاری‌ها کمک می‌کنند؛ زیرا صادرکنندگان آن‌ها مشتریان جدیدی جذب می‌کنند و فروش‌های اولیه را به روابط تجاری پایدار تبدیل می‌سازند. همان‌طور که در تصویر شی جین‌پینگ از غازهای مهاجر و پرواز دسته‌جمعی آن‌ها آمده است، اقتصادی که از توانمندی همسایگان خود بهره می‌گیرد، می‌تواند به نوبه خود به آن‌ها کمک کند تا به دستاوردهای بزرگ‌تری برسند.